Diagnoza funkcjonalna jako proces

Przyjęta w 2017 roku koncepcja i sposób definiowania pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz organizacji kształcenia specjalnego, opiera się na odejściu od modelu medycznego w rozpoznawaniu trudności dzieci i młodzieży i udzielaniu im pomocy, odwołującego się do kolejnych edycji klasyfikacji ICD (International Classification of Diseases) i ukierunkowaniu się ku koncepcji modelu biopsychospołecznego, a więc wykorzystującego założenia Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia, czyli ICF (International Classification of Functioning, Disability and Health).

W ujęciu medycznym zdrowy człowiek postrzegany jest jako suma prawidłowo funkcjonujący układów, a odstępstwa od normy uznawane są za stan patologiczny wymagający interwencji i przywrócenia zdrowia. Ten sposób myślenia został także przeniesiony do edukacji. Przyjęte zostały, mniej lub bardziej oficjalnie normy, kryteria, które powinien spełniać uczeń, uczennica, aby sprostać wymaganiom określonym w programach nauczania. Jeżeli nie były one spełniane, należało podjąć działania korekcyjne, wyrównawcze mające na celu dostosowanie poziomu kompetencji dziecka do oczekiwań pedagogów. Podejście funkcjonalne zakłada, że to co wpływa na człowieka, jego działalność, rozwój, wypełnianie ról społecznych, itd. to nie tylko zdrowie lub choroba, ale także cechy osobowe, temperament, indywidulane preferencje oraz środowisko, w którym żyje. Odwołanie do modelu biopsychospołecznego niesie za sobą przyjęcie założeń diagnozy funkcjonalnej, która ma stanowić podstawę do opracowania modelu wsparcia każdego ucznia i uczennicy. Diagnoza funkcjonalna składa się z 3 etapów: diagnozy konstatującej, diagnozy ukierunkowującej i diagnozy weryfikującej.

Diagnoza konstatująca, czyli fakty

Aby udzielić komuś pomocy należy rozpoznać jego potrzeby i stworzyć warunki do rozwoju posiadanego potencjału. Ten naturalny i logiczny postulat znajduje swoje odzwierciedlenie we wspomnianej wcześniej koncepcji pomocy psychologiczno-pedagogicznej opisanej w rozporządzeniu w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach. W tym dokumencie zostały opisane zadania nauczycieli, wychowawców i specjalistów polegające nie tylko na diagnozie problemów, ale także na rozpoznaniu mocnych stron, zainteresowań, barier utrudniających funkcjonowanie ucznia i uczennicy w środowisku. Rozporządzenie wskazuje, że istotnym elementem diagnozy jest również rozpoznanie czynników środowiskowych mających wpływ na funkcjonowanie dziecka w przedszkolu czy szkole. Mówiąc jednak o czynnikach środowiskowych, powinno się mieć na uwadze przede wszystkim te, które mają bezpośredni wpływ na to funkcjonowanie, a więc czynniki występujące w danej placówce. Będą to zatem zarówno techniczne aspekty obiektu takie jak, na przykład: wielkość, oświetlenie, zagęszczenie, wykorzystywane narzędzia technologii informacyjno-komunikacyjnej. Jak i oferta edukacyjna przedszkola, szkoły, zatrudnieni specjaliści, przyjęte sposoby odziaływania dydaktycznego, wychowawczego, rozwiązania organizacyjne. A także klimat społeczny, relacje rówieśnicze oraz relacje pomiędzy dziećmi i dorosłymi. Rozpoznanie potrzeb powinno zakończyć się odpowiedzią na pytania: w jaki sposób rozpoznane trudności dziecka oraz jego potencjał wpływają na funkcjonowanie w placówce, oraz w jaki sposób środowisko w niej stworzone wpływa na funkcjonowanie i rozwój dziecka.

Diagnoza ukierunkowująca, czyli plan

W kontekście modelu biopsychospołecznego, plan wsparcia powinien uwzględniać nie tylko działania ukierunkowane na dziecko, ucznia, ale także na otoczenie, czyli rówieśników i nauczycieli. W przypadku pierwszych np. poprzez rozwijanie kompetencji emocjonalno-społecznych takich jak współpraca, empatia, pomoc koleżeńska, komunikacja. W przypadku drugich, np. poprzez rozwijanie kompetencji metodycznych, czy wykorzystania narzędzi TIK w pracy z uczniem ze zróżnicowanymi potrzebami edukacyjnymi.

Wsparcie uczniów i uczennic w edukacji włączającej to także modyfikacje w środowisku przedszkolnym, szkolnym. Zmiany w przestrzeni szkolnej, klasowej, zastosowanie różnorodnych pomocy dydaktycznych, metod i form pracy, dostosowanie przyjętego programu nauczania (zgodnie z rozporządzeniem w sprawie dopuszczania do użytku programów wychowania przedszkolnego i programów nauczania).

Diagnoza weryfikująca, czyli ocena efektywności

Po rozpoznaniu potrzeb, potencjału, czynników środowiskowych, sporządzeniu planu wsparcia, pozostaje jego realizacja i na końcu weryfikacja, czyli sprawdzenie, czy to co zostało założone, zostało zrealizowane i przyniosło zamierzone efekty. Tu znowu pomocną może być klasyfikacja ICF, w której do oceny służy skala liczbowa, na której zero oznacza „brak problemu”, a cztery „skrajnie duży problem”. A zatem, jeśli np. rozpoznamy u dziecka trudności w nabywaniu umiejętności szkolnych takich jak np. czytanie, licznie lub inne związane funkcjonowaniem w placówce i ocenimy je jako duży problem i nadamy mu rangę 3, to po zrealizowanych działaniach, na podstawie chociażby obserwacji, analizy wytworów szkolnych, uzyskiwanych ocen uznamy, że nastąpiła poprawa i nadamy rangę 2 lub 1, to będzie to oznaczało, że udzielone wsparcie przyniosło pozytywne efekty.

Podejście funkcjonalne w diagnozie ukazuje ją jako proces, który nie polega tylko na przetestowaniu możliwości ucznia oraz sporządzeniu opinii. Lecz jako proces, w którym po pierwsze, rozpoznaje się kontekst środowiskowy funkcjonowania dziecka, po drugie opracowuje się dopasowany, racjonalny i wielowymiarowy plan wsparcia i po trzecie ocenia się czy podjęte działania przyniosły efekt w postaci pełniejszego funkcjonowania ucznia, uczennicy w środowisku szkolnym i przyczyniły się do rozwoju młodego człowieka.